नेपालको इतिहासमा अर्को एउटा पीडादायी दिन थपियो।

त्यो दिन आकाशबाट पानी मात्र परेन, मानौँ प्रकृतिले मान्छेका आँखाबाट आँसु झारिरहेको थियो।

एकैछिनमा बस्तीहरू डुबे।
घरका भित्ताहरू भत्किए।
खेतबारी बगे।
वर्षौँको पसिना बगाएर जोडेको सम्पत्ति बग्यो।
कसैको छानो गयो, कसैको चुलो गयो, कसैको सपना गयो।

तर सबैभन्दा ठूलो क्षति के भयो?
कसैकी आमा गइन्।
कसैका बाबु गए।
कसैको सन्तान गयो।
कसैको जीवनसाथी गयो।
र कसैको त सिंगो संसार नै बाढीको भेलसँगै बग्यो।

त्यो दिन बाढीले मानिस मात्र बगाएन।
उसले धेरै परिवारका खुसी, आशा र भविष्य पनि बगाएर लग्यो।

हामी प्राकृतिक विपत्तिका अगाडि निरीह छौँ। प्रकृतिको प्रहारलाई सधैँ रोक्न सकिँदैन। तर विपत्तिको समयमा हामी कस्ता मानिस बन्छौँ भन्ने कुरा भने हाम्रो हातमा हुन्छ।

दुर्भाग्यवश, त्यो बाढीले पानीसँगै हाम्रो समाजभित्र लुकेको एउटा अर्को भयावह दृश्य पनि सतहमा ल्याइदियो,

मानवताको खडेरी।

सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक भएका केही दृश्यहरू हेर्दा आँखामा आँसु मात्र आएन, शिर पनि झुक्यो।

विश्वको जुनसुकै कुनामा पुग्दा ‘नेपाली’ भनेर गर्व गर्ने हामीले आफ्नै देशमा विपत्तिका बेला देखाएका केही दृश्यले आफैँलाई प्रश्न गर्न बाध्य बनाएका छन्,

कहाँ गयो हाम्रो संस्कार?
कहाँ गयो हाम्रो करुणा?
कहाँ गयो हाम्रो त्यो नेपाली मन, जसको उदाहरण हामी संसारसामु दिन्छौँ?

बाढीमा बगिरहेको सिलिन्डर र दौडिएका हात

एउटा सिलिन्डर बाढीले बगाएर ल्याइरहेको थियो।

सायद त्यो कुनै आमाको भान्साको चुलो थियो।
सायद त्यसैमा कुनै बाबुले आफ्ना छोराछोरीका लागि खाना पकाएका थिए।
सायद कुनै परिवारको जीवन चलाउने अन्तिम साधन थियो।

तर मान्छेहरू आफ्नो ज्यान बचाउन संघर्ष गरिरहेका बेला त्यही सिलिन्डर समात्न दौडिएका हातहरू देख्दा मनले सोध्यो,

हामी यति दरिद्र कहिले भयौँ?

त्यो सिलिन्डरको मूल्य कति थियो, त्यो प्रश्न होइन।
प्रश्न यो हो—

त्यो क्षणमा एउटा मानिसको जीवनभन्दा निर्जीव वस्तु कसरी मूल्यवान् भयो?

लास र माछाबीच हराएको संवेदना

बाढीले माछा पनि बगाएर ल्यायो, मानिसका शव पनि।
कल्पना गर्नुस्—

एउटा शव पानीमा तैरिरहेको छ।
कुनै परिवार आफ्नो प्रियजनलाई खोजिरहेको होला।
कुनै आमाको काख रित्तिएको होला।
कुनै बच्चा ढोकातिर हेर्दै होला,

‘आमा कहिले आउनुहुन्छ?’

तर त्यही पानीमा मानिसको शवसँगै माछा समात्न हामफाल्ने दृश्य देख्दा मन चिरिन्छ।

माछा समात्नु आफैँमा अपराध नहुन सक्छ।

तर मान्छेको मृत्यु र माछाको मूल्य एउटै आँखाले हेर्न थाल्नुचाहिँ हाम्रो संवेदनामाथिको गम्भीर प्रश्न हो।

मृत शरीरलाई किनारा लगाउन हात अघि बढ्नुपर्ने थियो।

तर त्यहाँ माछा समात्ने हात अघि बढे।

कस्तो समय आयो, जहाँ कसैको मृत्यु पनि कसैका लागि अवसर बन्न थाल्यो?

एउटा शव, एउटा गहना र हजारौँ प्रश्न

तर केही दृश्य यस्ता थिए, जसलाई शब्दमा बयान गर्न खोज्दा पनि शब्दहरू कमजोर हुन्छन्।

बाढीले बगाएर ल्याएको एउटा शव।

त्यो शवको कपाल र दाउरा समातेर कानमा लगाएको सुनको गहना निकाल्ने प्रयास।

एकछिन रोकिएर सोचौँ,

उनी को थिइन्?
उनी कसैकी आमा थिइन् होला।

कसैकी छोरी।
कसैकी दिदी।
कसैकी बहिनी।
कसैकी श्रीमती।

सायद घरबाट निस्कँदा उनले आफ्ना बच्चालाई भनेकी थिइन्,

‘छिट्टै फर्किन्छु।’

तर उनी फर्किइनन्।
सायद कुनै बच्चा अझै आमाको बाटो हेर्दै होला।

सायद कुनै श्रीमान् ढोकातिर आँखा लगाएर बसिरहेका होलान्।

सायद कुनै वृद्ध बाबुआमाले आफ्नी छोरीको खबर पर्खिरहेका होलान्।

तर उनी अब कहिल्यै फर्कने छैनन्।
उनको शरीर बाढीले ल्याएर किनारामा पुर्‍यायो।

र त्यही अन्तिम यात्रामा पनि उनको कानको गहनामाथि कसैको आँखा पर्‍यो।

कति पीडादायी छ यो सोच्न पनि!

जुन शरीरलाई परिवारले जीवनभर माया गर्‍यो,
जुन हातले आफ्ना छोराछोरीलाई खाना खुवायो,
जुन काखमा बच्चाहरूले संसारको सबैभन्दा सुरक्षित अनुभूति पाए।

त्यही शरीर मृत्युको मुखमा पुगेपछि पनि कसैका लागि लुट्ने वस्तु बन्न पुग्यो।

त्यो सुन कति तोला थियो भन्ने कुराको कुनै अर्थ छैन।
त्यो क्षणमा संसारको सबैभन्दा मूल्यवान् वस्तु थियो—

मानवीय सम्मान।

मृत्युले उनको जीवन खोस्यो।
तर के हामीले उनको मृत्युपछिको सम्मान पनि खोस्नुपर्ने थियो?

लासमाथि हात हाल्ने ती हातहरू आर्थिक रूपमा गरिब हुन सक्छन्; तर त्यो व्यवहारले मन र विवेक कति दरिद्र भएको छ भन्ने देखाउँछ।

त्यो दृश्य सम्झिँदा मेरो मनले एउटा मात्र कुरा भन्छ,

हे भगवान्!
मान्छे भएर पनि हामी यति कठोर कसरी भयौँ?

कसैको आँसु, कसैको ‘कन्टेन्ट’

अर्को दृश्य अझ फरक थियो।

सुरक्षाकर्मीहरू कराइरहेका थिए।
‘नजानुस्! खतरा छ।’

उद्धारकर्मीहरू आफ्नो ज्यान जोखिममा राखेर मानिस बचाउन दौडिरहेका थिए।

तर केही मानिसहरू त्यही ठाउँमा तमासा हेर्न दौडिरहेका थिए।

मोबाइल निकालेर भिडियो बनाउँदै थिए।
बाढीको भयावहतालाई ‘कन्टेन्ट’ बनाउँदै थिए।

कसैको घर डुबिरहेको थियो।
कसैको परिवार बिछोडिँदै थियो।
कसैको जीवन अन्तिम साससँग संघर्ष गरिरहेको थियो।

तर कसैका लागि त्यो केवल भ्यु र लाइकको विषय बन्यो।

कहिलेदेखि अरूको पीडा हाम्रो मनोरञ्जन बन्न थाल्यो?

प्रविधि हाम्रो हातमा आयो।
तर के त्यससँगै हाम्रो विवेक हाम्रो हातबाट फुत्किँदै गयो?

बाढीले बगाएको सम्पत्ति र मान्छेको लोभ

बाढीले बगाएर ल्याएको लुगा, भाँडाकुँडा, खाद्यान्न र अन्य सामान उठाएर लैजाने दृश्य पनि देखिए।

एकछिन सोचौँ,

त्यो भाँडोमा कसैकी आमाले खाना पकाएकी थिइन् होला।

त्यो लुगामा कुनै बच्चाको शरीर न्यानो भएको थियो होला।

त्यो घरको सामानमा कुनै परिवारको वर्षौँको मेहनत जोडिएको थियो होला।

आज त्यो सबै बाढीले बगाएर ल्यायो।
र हामीले के गर्‍यौँ?

विपत्तिले उसको घर लुट्यो, हामीले उसको बाँकी सम्पत्ति पनि लुट्ने प्रयास गर्‍यौँ।

यो कस्तो समाज बनाउँदैछौँ हामी?
हामी कति दरिद्र भयौँ?

यहाँ एउटा कुरा स्वीकार गर्नुपर्छ,
गरिब हुनु अपराध होइन।
गरिबीले मानिसलाई अमानवीय बनाउँदैन।

बरु नेपालका असंख्य गरिब मानिसहरूले विपत्तिका बेला आफ्नो गाँस काटेर अरूलाई खाना खुवाएका छन्। आफ्नै घर जोखिममा हुँदा पनि अरूको ज्यान बचाउन दौडिएका छन्।

त्यसैले समस्या पेटको भोक मात्र होइन।
समस्या त्यो हो, जब लोभले विवेकलाई जित्छ, स्वार्थले करुणालाई जित्छ र अवसरवादले मानवतालाई पराजित गर्छ।

पेटको भोकले मानिस कमजोर हुन सक्छ।
तर आत्माको भोकले मानिसलाई कठोर बनाउँछ।

त्यसैले ती दृश्यहरूले नेपालको आर्थिक गरिबीभन्दा ठूलो अर्को गरिबी देखाएका छन्,

नैतिक गरिबी।
मानवीय गरिबी।

विपद् व्यवस्थापन मात्र होइन, मानवता व्यवस्थापन पनि चाहिन्छ

प्राकृतिक विपत्तिलाई रोक्न सधैँ सम्भव हुँदैन। तर त्यसबाट हुने क्षति कम गर्न सकिन्छ।

पूर्वसूचना प्रणाली प्रभावकारी बनाउनुपर्छ।
जोखिमयुक्त बस्तीहरूको वैज्ञानिक व्यवस्थापन गर्नुपर्छ।
नदी तथा खोला किनारमा अनियन्त्रित बसोबास रोक्नुपर्छ।
उद्धार तथा राहत संयन्त्रलाई अझ सक्षम र समन्वित बनाउनुपर्छ।

विपद्को समयमा लुटपाट गर्ने, मृत शरीरको अपमान गर्ने र पीडितको सम्पत्तिमा अनधिकृत रूपमा हात हाल्नेहरूलाई कानुनअनुसार कडा कारबाही हुनुपर्छ।

तर कानुनले मात्र समाज बदल्दैन।
समाज बदल्न संस्कार चाहिन्छ।
संस्कारका लागि शिक्षा चाहिन्छ।
र शिक्षाभन्दा माथि मानवीय चेतना चाहिन्छ।

किनकि विपत्तिको बेला सरकारको मात्र परीक्षा हुँदैन,
समाजको चरित्रको पनि परीक्षा हुन्छ।

अँध्यारोबीच एउटा उज्यालो

यति धेरै पीडादायी दृश्यका बीच आशा जगाउने दृश्य पनि छन्।

आफ्नो ज्यान जोखिममा राखेर मानिस बचाउने सुरक्षाकर्मीहरू छन्।
अपरिचित मानिसका लागि रातभर पानीमा उभिने उद्धारकर्मीहरू छन्।
आफ्नो घर सुरक्षित नभए पनि अरूको घरतिर दौडिने युवाहरू छन्।
आफ्नो गाँस काटेर पीडितलाई खाना दिने आमाहरू छन्।

आफ्नो सानो बचतबाट राहत सामग्री किनेर बाँड्ने नागरिकहरू छन्।

यही हो हाम्रो वास्तविक नेपाल।

राज्यका संयन्त्र पनि यसपटक सक्रिय रूपमा उद्धार र राहतमा परिचालित हुनु सकारात्मक पक्ष हो। प्रधानमन्त्रीदेखि सुरक्षाकर्मी, उद्धारकर्मी, स्वास्थ्यकर्मी, स्थानीय तह र स्वयंसेवकसम्म खटिएका सबैप्रति सम्मान व्यक्त गर्नुपर्छ।

विपत्तिको समयमा राज्य केवल सिंहदरबारमा होइन,

पीडितको आँगनमा देखिनुपर्छ।

र संकटका बेला नागरिकले ‘राज्य छ’ भन्ने अनुभूति गर्न सक्नु आफैँमा ठूलो कुरा हो।

तर आजको उद्धारले भोलिको विपत्ति रोक्न सक्दैन।

त्यसैले तत्कालीन राहतसँगै दीर्घकालीन विपद् व्यवस्थापन, पूर्वतयारी र जोखिम न्यूनीकरणमा राज्यले अझ गम्भीर भएर काम गर्नुपर्छ।

अन्तिम प्रश्न

आज बाढीको पानी विस्तारै घट्ला।

हिलो सुक्ला।
भत्किएका घर फेरि बन्लान्।
खेतमा फेरि हरियाली आउला।
बजारमा फेरि चहलपहल फर्किएला।

तर,

जसकी आमा गइन्, उनको घरमा त्यो आवाज फेरि फर्कनेछैन।
जसका बाबु गए, त्यो काँध फेरि फर्कनेछैन।
जसको सन्तान गयो, त्यो काख फेरि भरिनेछैन।
जसको जीवनसाथी गयो, उसको ढोकामा त्यो प्रतीक्षाको आवाज फेरि सुनिनेछैन।

बाढीको पानी घटेपछि नदी शान्त होला।
तर कतिपय आमाका आँखामा बगेको आँसु कहिल्यै नसुक्न सक्छ।

कतिपय बालबालिकाले जीवनभर एउटै प्रश्न बोकेर हिँड्न सक्छन्।

‘मेरी आमा किन फर्किनुभएन?’

त्यस प्रश्नको उत्तर हामीसँग नहुन सक्छ।
तर एउटा उत्तर भने हामीसँग हुनैपर्छ,

त्यो पीडामा हामी कति मान्छे भएर उभियौँ?

त्यसैले प्रकृतिले हाम्रो घर बगाउन सक्छ,
तर हाम्रो हृदय बगाउन नदिऔँ।

बाढीले हाम्रो सम्पत्ति बगाउन सक्छ,
तर हाम्रो संस्कार बगाउन नदिऔँ।

बाढीले हाम्रो शरीर बगाउन सक्छ,
तर मानवता बग्न नदिऔँ।

लासबाट गहना निकाल्ने हात होइन,
घाइतेको घाउमा मल्हम लगाउने हात चाहिन्छ।

तमासा हेर्ने आँखा होइन,
अरूको आँसु देख्ने आँखा चाहिन्छ।

लुट्ने मन होइन,
बाँड्ने मन चाहिन्छ।

किनकि अन्ततः हामीले बनाएका घर यहीँ रहन्छन्।
हामीले जोडेको सम्पत्ति यहीँ रहन्छ।
हामीले ओगटेको पद यहीँ रहन्छ।

हामीसँग जाने एउटै कुरा हो,

हामीले जीवनमा कति मानवता बाँड्यौँ।

त्यसैले आज यो बाढीले हामी सबैलाई एउटा प्रश्न सोधिरहेको छ।

‘तिम्रो घर कति ठूलो छ?’ होइन,
‘तिम्रो हृदय कति ठूलो छ?’

‘तिमीसँग कति सम्पत्ति छ?’ होइन,
‘अरूको दुःखमा तिमीले कति हात बढायौ?’

प्रकृतिको प्रहार रोक्न हामी सधैँ सक्षम नहौँला।
तर विपत्तिको अँध्यारोमा एउटा सानो दियो बाल्न त सक्छौँ।

कसैलाई हात दिन सक्छौँ।
कसैको आँसु पुछ्न सक्छौँ।
कसैको शवलाई सम्मानपूर्वक काँध दिन सक्छौँ।
कसैको भोक मेटाउन सक्छौँ।
कसैलाई फेरि बाँच्ने आशा दिन सक्छौँ।

आउनुस्—

गाउँ जोगाऔँ।
मान्छे जोगाऔँ।
संस्कार जोगाऔँ।
मानवता जोगाऔँ।

किनकि,

घर बगेपछि फेरि बनाउन सकिन्छ।
सम्पत्ति गुमेपछि फेरि कमाउन सकिन्छ।
तर मानवता बगेपछि त्यसलाई फर्काउन पुस्तौँ लाग्न सक्छ।

मानवता बचे मात्र देश बच्छ।
मानवता मरेपछि देश बाँचेको अर्थ पनि रहँदैन।

-लेखक देव डाँगी